شب چله از کجا و چگونه به رسم و رسوم ما اضافه شد؟

شب یلدا شب چله

ما مردم ایران، هر ساله شب چله (یلدا) را جشن میگیریم. و با دورهمی های خانوادگی در این شب به یادماندنی، خاطره سازی میکنیم. اما شاید به طور کامل درباره این شب اطلاعات نداشته باشیم. قصد ما در این مطلب بررسی ریشه پیدایش این مناسبت و آداب رسوم آن است.

کلمه‏ یلدا یک واژه‏ سریانی به معنی زایش است که توسط مانی و پیروان مانی به ادبیات ایران وارده شده. چون تولد حضرت عیسی مسیح را آن شب می‏دانستند، به همین خاطر به آن شب یلدا می‏گفتند. نام دیگر این‏ شب، شب چله است، زیرا ایرانیان از اول زمستان تا دهم بهمن را چله‏ بزرگ می‏نامند که‏ شب یلدا، شب اول چله بوده. در گذشته‏ های دور این جشن را نود روز هم می‏گفتند، زیرا از این شب تا روز عید نوروز، درست ۹۰ روز باقی مانده بوده است.

اما درباره علت برپایی این مراسم، تحلیل گرانِ اسطوره ها به وجوه مختلف، بررسی هایی انجام داده اند:

۱.جالب است بدانید در زمان باستان، آغاز سال از اول مهرماه محسوب میشده است.

از آنجا که بخش عمده ای از مردم مهرپرست بودند، مهر یا خورشید را ایزد محافظ پیمان و وفاداری و دوستی میدانستند. و بر این باور بودند که چون در فصل پاییز روزها کوتاه تر میشدند و از اول زمستان خورشید از ضعیف ترین حالت خود شروع به رشد و بالیدن میکرده و ساعات روز طولانی تر میشده و شب که نماد اهریمن بوده کوتاه تر و کوتاه تر میشده است، شب آخر پاییز را شب زایش خورشید فرض میکردند و به همین مناسبت فرخنده، جشن میگرفتند و برای مبارزه با نیروی اهریمنی آتش بر پا میکردند.

یکی از دلایلی که ایرانیان خورشید را بسیار محترم میشمردند، سردسیر بودن منطقه ایرانویچ یا ایران ویژه بود. مردمی که در این منطقه زندگی میکردند ده ماه سرما و تنها دو ماه را گرما داشتند. به همین دلیل خورشید را منشا گرما و روشنایی و اهریمن را که منشا تاریکی بود را دشمن ایزد مهر میدانستند. این موضوع به قدری اهمیت داشت که ایرانیان باستان جهنم را جایی بسیار سرد میدانستند و نام آن را زمهریر گذاشته بودند. پس در کل، جشن شب یلدا اقدامی بود برای یاری خورشید در جنگ با اهریمن.

۲.ریشه دومی که برخی از اسطوره شناسان به آن باور دارند، ولادت فردی به نام مسیحا از مادری به نام ناهید در شرق ایران است.

مسیحا در سن بزرگسالی ادعای پیامبری کرد و در ۶۴ سالگی به آسمان عروج کرد. در میان زرتشتیان باورهای گوناگونی در رابطه با مسیحا وجود دارد که یکی از آنها این است، «او زمانی که ظلم و جور جهان را فراگیرد ظهور میکند». این مسیحا با حضرت عیسی تفاوت دارد و ۲۷۲ سال پیش از ولادت عیسی مسیح بوده است.

مهر مسیحا در تاریخ ادبیات ما بسیار معروف است.کلمه‏ مهر، ابتدا میتر، میترا بوده و سپس در اثر تحولات زبان به میشا،مسیا و مسیح تبدیل شده است. اشعار حافظ جا به‏ جا به مسیحا اشاره‏ دارد.

۳.وجه سوم اشاره دارد به همان موضوعی که در مطلب مربوط به جشن آذرگان بصورت مختصر توضیح دادیم.

در ایران پیش از اسلام، روزهای ماه هر کدام نامی اختصاصی داشتند و زمانی که نام روز و نام ماه یکی میشدند را جشن میگرفتند. مانند همان جشن آذرگان. و به همین سبب که روز اول دی ماه و شب قبل از آن، با نام ماه تطبیق میکرده است مردم آن روز را مبارک میدانستده اند. (کلمه دی یعنی خداوند که از کلمه دادار به معنی پروردگاه گرفته شده است). ابوریحان بیرونی نقل کرده است که روز اول دی ماه، روز فر یا روز خدا نامیده میشده و در آن روز مردم از طبقات مختلف اجتماعی بدون مانعی وارد کاخ سلطنتی میشدند و با شاه بر سر یک سفره مینشستند و عرایض و شکایات خود را نیزبازگو میکردند.

۴.یلدا میتواند دلیل دیگری نیز داشته باشد که آن باز هم باور به فرخندگی روشنایی و اهریمنی تاریکی ست.

ایرانیان باستان تصور داشتند شب یلدا که طولانی ترین شب سال است اوج قدرت اهریمن است و خود را موظف میدانستند که به یاری خورشید و جنگ با اهریمن بشتابند. میتوان گفت شب یلدا یادگار این تفکر است.

دریافتیم که به دلایل مختلفی شب یلدا از دیرباز بهانه ای برای دورهم بودن و یکپارچگی مردم بوده است. امیدواریم در این شب اصیل ایرانی خاطرات خوبی را برای خود رقم بزنید.

شب یلدا و زادروز خورشید مبارک باد.

 برگرفته از مقاله (آیین شب یلدا روز اول دی) نوشته محمدعلی اختری سایت انسانی

اکبر رحمانی
ارسال دیدگاه